Trong dòng chảy âm thầm nhưng mãnh liệt của khoa học Việt Nam, GS.TS. Lê Hồng Khiêm là một trong những gương mặt tiêu biểu – người đã dành trọn sự nghiệp để góp phần định hình vị thế nghiên cứu khoa học của Việt Nam trên trường quốc tế. Từ những ngày đầu là nghiên cứu sinh tại Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna (JINR – Liên bang Nga), đến khi trở thành thành viên Hội đồng Khoa học của JINR và đại diện toàn quyền của Chính phủ Việt Nam tại tổ chức này, ông đã mở ra những cánh cửa hợp tác mang tính chiến lược và lâu dài giữa hai quốc gia trong lĩnh vực khoa học cơ bản và ứng dụng.
Việt Nam trở thành thành viên chính thức của JINR từ năm 1956 – một trong những quốc gia có mặt sớm nhất trong tổ chức nghiên cứu hạt nhân hàng đầu thế giới này. Trong suốt hơn sáu thập kỷ hợp tác, nhiều viện nghiên cứu và trường đại học của Việt Nam đã cử cán bộ sang làm việc và nghiên cứu tại JINR. Nổi bật trong vai trò điều phối là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, với Viện Vật lý làm đầu mối chính. GS.TS. Lê Hồng Khiêm, nguyên Viện trưởng Viện Vật lý, không chỉ trực tiếp tham gia nghiên cứu mà còn giữ vai trò định hướng chiến lược và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Một trong những người đặt nền móng
Một trong những đóng góp lớn của GS.TS. Lê Hồng Khiêm là chuyển đổi mô hình hợp tác từ “tham gia bị động” sang “làm chủ độc lập”. Thay vì chỉ là cộng tác viên trong các nhóm nghiên cứu quốc tế, ông đã chủ trương xây dựng các nhóm nghiên cứu do chính các nhà khoa học Việt Nam dẫn dắt. Để hiện thực hóa điều này, ông dành mỗi năm từ 6 đến 9 tháng làm việc trực tiếp tại JINR, trực tiếp triển khai các hướng nghiên cứu với trang thiết bị hiện đại nhất.
“Chỉ khi chúng ta có nhóm nghiên cứu độc lập, làm chủ được các vấn đề nghiên cứu và chủ động hợp tác thì mới thực sự khai thác hiệu quả tiềm lực của JINR, phục vụ cho mục tiêu phát triển khoa học và công nghệ quốc gia thiết thực và bền vững,” GS.TS. Lê Hồng Khiêm chia sẻ.
Ba hướng nghiên cứu mũi nhọn và tầm nhìn chiến lược
Tại JINR, GS.TS. Lê Hồng Khiêm đã xây dựng nhóm nghiên cứu đa ngành, gồm các nhà khoa học trẻ đến từ Viện Hàn lâm, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam, Đại học Đà Lạt, Đại học Quốc gia TP.HCM, Đại học Duy Tân… Với sự chủ động về thiết kế, định hướng và thực nghiệm, nhóm đã triển khai ba hướng nghiên cứu chính:
Thứ nhất: Sử dụng rêu làm chỉ thị sinh học để đánh giá ô nhiễm không khí. Nhóm sử dụng loài rêu Barbula indica, kết hợp với các phương pháp phân tích hiện đại như NAA, PIXE, TXRF và phân tích thống kê đa biến để xác định mức độ ô nhiễm kim loại nặng tại nhiều khu vực như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Lạt, Hưng Yên, Đồng Nai… Hướng đi liên ngành này đã tạo ra 11 công bố quốc tế thuộc danh mục SCIE, cung cấp dữ liệu khoa học phục vụ cho việc hoạch định chính sách bảo vệ môi trường.
Thứ hai: Nghiên cứu cấu trúc và tính chất vật liệu mới bằng nhiễu xạ neutron. Tại lò phản ứng hạt nhân IBR-2, nhóm tiến hành khảo sát các vật liệu đa năng như ferroelectric, manganites, multiferroic… nhằm phục vụ công nghiệp điện tử, lưu trữ năng lượng và cảm biến từ. Tính đến nay, nhóm đã có 19 công bố quốc tế SCIE trên các tạp chí hàng đầu như Physical Review B, Journal of Alloys and Compounds… Các công trình không chỉ giúp hiểu sâu về cấu trúc vật liệu mà còn gợi mở nhiều ứng dụng công nghiệp.
Thứ ba: Nghiên cứu phản ứng hạt nhân với thiết bị IREN. Được khởi động từ năm 2024, hướng này sử dụng nguồn phát neutron cường độ cao IREN để thực hiện các thí nghiệm về vật lý hạt nhân cơ bản và ứng dụng. Chỉ trong giai đoạn đầu, nhóm đã công bố 6 bài báo quốc tế, đồng thời đào tạo thế hệ nhà khoa học trẻ Việt Nam có khả năng làm chủ thiết bị và quy trình nghiên cứu hiện đại. GS.TS. Lê Hồng Khiêm nhận định: “IREN là thiết bị cần thiết giúp Việt Nam đào tạo các chuyên gia có trình độ cao trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.”
Tiến tới làm chủ thiết bị lớn và đào tạo thế hệ tiếp nối
Trong năm 2025, GS.TS. Lê Hồng Khiêm sẽ dành 9 tháng làm việc tại JINR để chỉ đạo nhóm Việt Nam chủ động khai thác máy gia tốc electron năng lượng 800 MeV – một thiết bị hiện đại sắp đưa vào vận hành. Đây là lần đầu tiên một nhóm quốc tế, do Việt Nam dẫn dắt, được tiếp cận thiết bị này ngay từ giai đoạn thiết kế kênh nghiên cứu.
Từ chùm electron năng lượng cao, nhóm sẽ tạo ra neutron và gamma phục vụ cho nghiên cứu vật lý hạt nhân, công nghệ bức xạ và y học hạt nhân. Những hướng nghiên cứu này đồng thời giúp Việt Nam chuẩn bị nhân lực cho các chương trình phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong tương lai.
Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu, GS.TS. Lê Hồng Khiêm còn là người thầy nhiệt huyết. Ông đã hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh Việt Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ, góp phần đào tạo đội ngũ nghiên cứu trẻ có năng lực và tư duy hội nhập quốc tế.
Mô hình tổ chức nhóm nghiên cứu của ông tại JINR đã chứng minh hiệu quả trong việc vượt qua giới hạn về thiết bị nghiên cứu trong nước. Đây không chỉ là một cách tiếp cận chiến lược mà còn là hình mẫu về sự chủ động, sáng tạo trong hợp tác khoa học quốc tế.
Từ biểu tượng của trí tuệ đến hành trình mở rộng tầm vóc quốc gia
Hành trình từ một nghiên cứu sinh đến người dẫn dắt các nhóm khoa học quốc tế, từ cộng tác viên đến chủ nhiệm đề tài và hoạch định chính sách khoa học tại JINR của GS.TS. Lê Hồng Khiêm là minh chứng cho năng lực và tầm vóc khoa học của người Việt trong môi trường nghiên cứu toàn cầu. Với tầm nhìn xa và sự kiên định, ông đã góp phần quan trọng trong việc nâng cao vị thế của khoa học Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực có tính nền tảng và ứng dụng cao như vật lý hạt nhân và công nghệ bức xạ.
Câu chuyện của GS.TS. Lê Hồng Khiêm không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà còn là biểu tượng của tinh thần Việt Nam: kiên trì, cầu thị và không ngừng vươn xa trong hành trình tri thức.
