Sau một thời gian dài trải qua nhiều khó khăn, hệ thống đào tạo tiến sĩ (aspirantura) tại Nga đang cho thấy sự hồi sinh mạnh mẽ. Dữ liệu mới nhất do Viện nghiên cứu thống kê và kinh tế tri thức thuộc Đại học Kinh tế cao cấp HSE công bố cho thấy các xu hướng tích cực đang dần được củng cố, cả về số lượng lẫn chất lượng đào tạo, cũng như mức độ hội nhập quốc tế.
Số lượng nghiên cứu sinh tăng mạnh, xu hướng nhập học thay đổi rõ rệt
Tính đến cuối năm 2024, tổng số nghiên cứu sinh đang theo học tại các chương trình đào tạo tiến sĩ ở Nga đã đạt 125.900 người, tăng 1,5 lần so với năm 2019 – năm được xem là giai đoạn kết thúc cuộc khủng hoảng kéo dài trong lĩnh vực này. Con số này hiện gần tiệm cận mức của năm 2013, đánh dấu một giai đoạn phục hồi mạnh mẽ sau ảnh hưởng tiêu cực từ “hố sâu nhân khẩu học” của thập niên 1990 – nguyên nhân từng khiến số lượng thanh niên đủ điều kiện vào bậc tiến sĩ suy giảm nghiêm trọng trong những năm 2010.
Một điểm thay đổi đáng chú ý là độ tuổi của người nhập học. Nếu như năm 2015, có tới một phần ba số nghiên cứu sinh dưới 25 tuổi, thì đến năm 2024, tỉ lệ này chỉ còn 16,7%. Thay vào đó, ngày càng nhiều người chọn bước vào bậc học này ở độ tuổi sau 29 – chiếm đến một phần ba tổng số học viên. Điều này cho thấy xu hướng nhập học ngày càng có tính chất cân nhắc, chín chắn hơn, thay vì đơn thuần là bước tiếp nối tự động sau đại học.
Tuy nhiên, một vấn đề vẫn tồn tại là sự chênh lệch giới tính: nam giới tiếp tục chiếm tỉ lệ cao hơn. Năm 2024, họ chiếm đến 72,7% tổng số nghiên cứu sinh – tăng mạnh so với mức 52,2% của năm 2015.
Kinh tế và quản trị vẫn chiếm ưu thế, nhưng các ngành khoa học – công nghệ đang vươn lên
Theo dữ liệu từ NIU HSE, năm 2024 có 35.700 người trúng tuyển vào hệ đào tạo tiến sĩ, trong đó gần một nửa (48,3%) chọn các ngành thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Những chuyên ngành có số lượng học viên cao nhất là “Kinh tế khu vực và ngành”, “Quản lý” và “Luật tư (dân sự)”.
Dẫu vậy, các ngành khoa học – kỹ thuật đang có bước chuyển mình đáng kể. Trong top 15 chuyên ngành thu hút nhiều nghiên cứu sinh nhất năm 2024, đã bắt đầu xuất hiện các lĩnh vực như “Phân tích hệ thống, quản lý và xử lý thông tin”, “Mô hình toán học và phương pháp số”. Đáng nói hơn, các chương trình đào tạo thuộc lĩnh vực then chốt đối với công cuộc hiện đại hóa công nghệ của Nga – như “Rô-bốt, cơ điện tử và hệ thống tự động hóa”, “Hệ thống đo lường và điều khiển thông tin”, “Trí tuệ nhân tạo và học máy” – đều ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng về số lượng học viên, với tốc độ tăng từ 1,3 đến 2,1 lần so với năm 2022.
Đáng chú ý, khoảng 48,3% số nghiên cứu sinh trong năm qua học theo diện tự túc (hợp đồng học phí), tăng 10,5 điểm phần trăm so với năm 2020. Các ngành có tỉ lệ học viên tự túc cao nhất gồm “Quản lý” (92,7%), “Lý luận và lịch sử pháp luật” (91,9%), “Tài chính” (88,4%) và “Kinh tế khu vực và ngành” (84,9%). Trong khi đó, các chuyên ngành ít người theo học như “Hải dương học”, “Hóa sinh hữu cơ”, “Kỹ thuật máy gia tốc”, hay “Ngoại khoa nhi” chủ yếu chỉ tuyển sinh theo diện ngân sách nhà nước.
Năm 2024 cũng chứng kiến sự gia tăng về số lượng người hoàn tất chương trình: 15.900 người đã tốt nghiệp (tăng 12,3% so với năm 2023), trong đó có 1.700 người đã bảo vệ thành công luận án ngay trong quá trình học. Tuy dự báo năm 2025 có thể ghi nhận đôi chút sụt giảm do số lượng tuyển sinh các năm trước thấp hơn, nhưng các chuyên gia của NIU HSE tin rằng những xu hướng tích cực hiện tại là dấu hiệu cho thấy giai đoạn khủng hoảng đã chính thức đi qua.
Nga trở thành điểm đến hấp dẫn với nghiên cứu sinh quốc tế
Một điểm sáng lớn trong bức tranh tổng thể là sự gia tăng nhanh chóng về số lượng nghiên cứu sinh quốc tế tại Nga. Nếu năm 2017, chỉ có khoảng 7.300 người nước ngoài theo học bậc tiến sĩ, thì đến năm 2024 con số này đã tăng gần gấp đôi, lên 12.300 người – tăng 67,9% trong vòng bảy năm và 1,7% so với riêng năm 2023.
Thay đổi lớn cũng đến từ cấu trúc địa lý của nhóm nghiên cứu sinh quốc tế này. Trong khi số lượng học viên từ các quốc gia SNG (Cộng đồng các quốc gia độc lập) giảm nhẹ (giảm 1,9% giai đoạn 2017–2024), thì số người đến từ các quốc gia ngoài SNG lại tăng gấp đôi. Trong số này, Trung Quốc hiện là quốc gia có số lượng nghiên cứu sinh tại Nga lớn nhất với 4.700 người (chiếm 38,5% tổng số nghiên cứu sinh quốc tế). Các quốc gia còn lại trong top 5 lần lượt là Kazakhstan (938 người, 7,6%), Syria (724 người, 5,9%), Uzbekistan (435 người, 3,5%) và Iraq (388 người, 3,2%).
Sự gia tăng về số lượng nghiên cứu sinh quốc tế không chỉ cho thấy sự hồi sinh của hệ đào tạo tiến sĩ tại Nga mà còn khẳng định uy tín ngày càng cao của giáo dục đại học Nga trên trường quốc tế – đặc biệt trong bối cảnh địa chính trị phức tạp và sự cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
