Theo thống kê mới nhất từ Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), hiện có gần 250.000 công dân Việt Nam đang theo học ở nước ngoài tại các bậc trung học phổ thông, đại học và sau đại học. Đây là một con số ấn tượng, phản ánh nhu cầu đào tạo nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Chính sách hỗ trợ đào tạo ở nước ngoài từ ngân sách nhà nước
Một trong những nỗ lực quan trọng của Bộ GD&ĐT trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là thông qua các chương trình học bổng sử dụng ngân sách nhà nước. Hiện Bộ đang triển khai Đề án “Nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo giai đoạn 2019–2030” cùng với các chương trình học bổng Hiệp định ký kết với 11 quốc gia.
Đối tượng được cử đi học rất đa dạng, bao gồm cán bộ, công chức, viên chức, học sinh, sinh viên và học viên. Trong năm học 2024–2025, có tổng cộng 597 người được cử đi học theo các chương trình học bổng Hiệp định, trong đó có 105 tiến sĩ, 177 thạc sĩ, 274 đại học và 41 thực tập sinh. Các quốc gia tiếp nhận chủ yếu là Liên bang Nga, Hungary, Trung Quốc, Ba Lan, Lào và Campuchia. Ngoài ra, 73 giảng viên đại học cũng được cử đi học tiến sĩ theo Đề án 89 tại 12 quốc gia, trong đó nổi bật là Australia, Anh và New Zealand.
Các ngành học được ưu tiên trong các chương trình này bao gồm khoa học – công nghệ, kinh tế, quản lý, y dược, nghệ thuật cùng nhiều lĩnh vực mà Việt Nam đang có nhu cầu cao về nguồn lực.
Không chỉ dừng lại ở việc sử dụng ngân sách nhà nước, Bộ GD&ĐT còn tích cực đàm phán với các đối tác quốc tế nhằm mở rộng cơ hội học bổng cho công dân Việt Nam. Thông qua các chương trình như học bổng JDS, MEXT của Nhật Bản, Aus4Skills của Australia cùng nhiều chương trình của các nước khác, hàng trăm sinh viên Việt Nam đã có cơ hội tiếp cận nền giáo dục tiên tiến trên thế giới mà không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách trong nước.
Du học tự túc và lưu học sinh nước ngoài tại Việt Nam
Bên cạnh nhóm du học sinh nhận học bổng nhà nước, phần lớn công dân Việt Nam ra nước ngoài học tập theo diện học bổng quốc tế khác hoặc tự túc kinh phí. Nhiều em tự liên hệ trực tiếp với các cơ sở đào tạo nước ngoài hoặc thông qua các tổ chức dịch vụ tư vấn du học. Sự phát triển của thị trường du học tự túc không chỉ cho thấy sự năng động của người học, mà còn phản ánh sự gia tăng trong mức sống và khả năng đầu tư cho giáo dục của nhiều gia đình Việt Nam.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng tiếp nhận một lượng lớn lưu học sinh quốc tế đến học tập, nghiên cứu và thực tập. Trong năm học 2024–2025, Bộ GD&ĐT đã tiếp nhận 597 lưu học sinh theo diện Hiệp định đến từ 11 quốc gia, bao gồm 407 dự bị tiếng Việt, 45 sinh viên đại học, 68 thạc sĩ, 11 tiến sĩ và 66 người theo học ngắn hạn. Phần lớn đến từ Lào và Campuchia, bên cạnh một số đến từ Nga, Trung Quốc và các quốc gia khác.
Tổng số lưu học sinh nước ngoài đang theo học tại các cơ sở giáo dục của Việt Nam hiện nay vào khoảng 22.000 người (chưa tính các đối tượng học ngắn hạn). Trong số này, gần 4.000 học sinh theo diện học bổng Hiệp định. Các lưu học sinh đến học bằng nhiều hình thức, từ học bổng song phương, tự túc đến các thỏa thuận cấp trường hoặc cấp địa phương.
Việc trao đổi học sinh và sinh viên với các quốc gia khác được Bộ GD&ĐT khẳng định là đã thực hiện đúng theo định hướng của Đảng và Nhà nước, góp phần thúc đẩy giao lưu văn hóa, học thuật và tăng cường quan hệ hợp tác quốc tế.
Thách thức trong quản lý và thu hồi chi phí đào tạo
Dù đạt được nhiều thành tựu, công tác cử và quản lý du học sinh vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Một trong số đó là vấn đề thu hồi chi phí đào tạo đối với các du học sinh được cấp học bổng từ ngân sách nhà nước nhưng thuộc diện bồi hoàn, đặc biệt là những người là công chức, viên chức.
Nhiều trường hợp du học sinh không thể hoàn trả do hoàn cảnh kinh tế khó khăn hoặc xin trả góp theo từng đợt. Một số khác thì không thực hiện nghĩa vụ bồi hoàn. Đây là một trong những trở ngại lớn, gây thất thoát nguồn lực và tạo áp lực lên ngân sách.
Việc quản lý du học sinh thuộc các diện học bổng nhà nước, học bổng quốc tế và tự túc hiện đang được thực hiện theo Nghị định số 86/2021/NĐ-CP ngày 25/9/2021 của Chính phủ. Nghị định này quy định việc công dân Việt Nam ra nước ngoài học tập, giảng dạy, nghiên cứu khoa học và trao đổi học thuật, nhằm đảm bảo sự minh bạch và hiệu quả trong các hoạt động giáo dục quốc tế.
