Ngày 11/5/2025, tại thành phố Vladivostok (Nga), tàu nghiên cứu khoa học biển “Giáo sư Gagarinsky” chính thức được Nga bàn giao cho Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga. Đây không chỉ là một sự kiện khoa học – công nghệ đáng chú ý, mà còn là cột mốc đặc biệt trong mối quan hệ hữu nghị, hợp tác chiến lược toàn diện giữa hai quốc gia.
Lễ bàn giao diễn ra dưới sự chứng kiến của Thượng tướng Hoàng Xuân Chiến, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam, và ông Konstantin Ilyich Mogilevsky, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Giáo dục Đại học Liên bang Nga. Sự kiện được tổ chức chỉ vài ngày sau chuyến thăm chính thức Liên bang Nga của Tổng Bí thư Tô Lâm – thể hiện tính liên tục, thực chất trong cam kết chính trị và hợp tác khoa học giữa hai nước.
Tàu “Giáo sư Gagarinsky”: Phòng thí nghiệm nổi đầu tiên của Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga
Tàu “Giáo sư Gagarinsky” là tàu nghiên cứu đa năng, được trang bị nhiều phòng thí nghiệm chuyên biệt, có khả năng hoạt động ở vùng biển xa bờ và biển sâu. Đây là lần đầu tiên Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga sở hữu một “phòng thí nghiệm nổi” thực thụ, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong năng lực nghiên cứu biển của Trung tâm vốn được thành lập từ năm 1987.
Con tàu mang tên Yuri Gagarinsky – một cựu chiến binh Thế chiến II, chuyên gia hóa học nổi tiếng và là giám đốc đầu tiên của Viện Hóa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô tại Viễn Đông. Dù theo thông lệ quốc tế, các thiết bị được chuyển giao cho quốc gia khác thường đổi tên, nhưng phía Nga và Việt Nam đều nhất trí giữ nguyên tên gọi như một biểu tượng của tri thức và tình hữu nghị.
Tàu có chiều dài gần 56 mét, lượng giãn nước 1.157 tấn, sức chở 329 tấn, tốc độ tối đa 12 hải lý/giờ. Được thiết kế để hoạt động không giới hạn vùng biển, “Giáo sư Gagarinsky” đủ điều kiện thực hiện các chuyến khảo sát dài ngày (lên đến 32 ngày), với đầy đủ điều kiện hậu cần như nước ngọt, lương thực và thiết bị tải trọng. Trên tàu có các phòng thí nghiệm chuyên môn như địa vật lý, thủy văn, trọng lực – từ trường, cũng như hệ thống xử lý và phân tích dữ liệu ngay trong quá trình thám hiểm.
Cấu trúc kỹ thuật của tàu còn được tối ưu hóa cho nghiên cứu biển: từ bộ cánh quạt trong ống để tăng khả năng cơ động, đến bể ổn định thụ động giúp giảm lực đẩy ngang trong điều kiện biển động. Với thủy thủ đoàn 23 người và 17 cán bộ nghiên cứu, đây là công cụ lý tưởng cho hợp tác khoa học lâu dài giữa hai nước.
Hải trình đầu tiên: Biển cả là phòng thí nghiệm sống
Ngày 12/5, tàu “Giáo sư Gagarinsky” rời cảng Vladivostok, dự kiến sẽ cập cảng Hải Phòng vào ngày 25/5. Đặc biệt, ngay trong hành trình dài hơn 3.400 km từ Nga đến Việt Nam, các nhà khoa học Việt Nam và Nga đã cùng bắt đầu chương trình nghiên cứu biển đầu tiên – điều chưa từng có tiền lệ.
Việc khởi động nghiên cứu ngay trên hải trình không chỉ là động thái tối ưu hóa thời gian, tiết kiệm nguồn lực mà còn thể hiện tính chủ động và tinh thần hợp tác chặt chẽ giữa hai bên. Các hoạt động nghiên cứu bao gồm phân tích thành phần nước biển, đo đạc dòng hải lưu, khảo sát địa hình đáy biển và thu thập dữ liệu về đa dạng sinh học. Đây được xem là minh chứng rõ ràng cho khả năng hoạt động liên tục và hiệu quả của con tàu, đồng thời mở ra một chương mới trong nghiên cứu khoa học biển giữa hai nước.
Thượng tướng Hoàng Xuân Chiến khẳng định: “Việc bàn giao tàu không chỉ hiện thực hóa các cam kết đã ký kết giữa hai Chính phủ mà còn là biểu tượng mới cho tình hữu nghị Việt – Nga, đồng thời là mái nhà chung trên biển của các nhà khoa học hai nước”.
Góp phần tăng cường năng lực nghiên cứu và bảo vệ tài nguyên biển
Trước đây, các nhà khoa học Việt Nam – Nga từng hợp tác nghiên cứu biển bằng tàu Viện sĩ Oparin, đạt được nhiều kết quả như khảo sát rạn san hô, phân tích sự tích lũy kim loại nặng trong sinh vật biển và nghiên cứu hoạt chất sinh học. Tuy nhiên, những hoạt động này còn phụ thuộc nhiều vào phía Nga.
Với “Giáo sư Gagarinsky”, Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga sẽ chủ động hơn trong thiết kế đề tài, tổ chức các chuyến khảo sát thực địa và mở rộng nghiên cứu ra các khu vực biển chưa từng được tiếp cận. Các kết quả thu được sẽ hỗ trợ Việt Nam và Nga trong việc đưa ra các giải pháp bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái và sử dụng bền vững tài nguyên biển – một lĩnh vực có ý nghĩa sống còn trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt.
Trong thời gian tới, Trung tâm dự kiến sẽ hợp tác chặt chẽ với Quân chủng Hải quân Việt Nam để duy trì kỹ thuật vận hành tàu và đồng thời phối hợp xây dựng các chương trình nghiên cứu liên ngành, phục vụ trực tiếp cho chiến lược biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045.
Tàu “Giáo sư Gagarinsky” không chỉ là một con tàu, mà còn là biểu tượng của sự tin cậy, hợp tác và gắn bó giữa hai nền khoa học. Việc sở hữu con tàu này giúp Việt Nam từng bước khẳng định vai trò chủ động trong nghiên cứu biển Đông, đồng thời mở rộng không gian hợp tác quốc tế trên lĩnh vực khoa học – công nghệ, một trong những trụ cột quan trọng trong quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện giữa Việt Nam và Liên bang Nga.
